Έλεγχος χωρίς άμεση κατοχή

Η στρατιωτική επέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών στη Βενεζουέλα τον Ιανουάριο του 2026 σηματοδοτεί μια καθοριστική μετατόπιση στη σύγχρονη άσκηση ιμπεριαλιστικής ισχύος.

Δεν πρόκειται για επιστροφή στον κλασικό αποικιακό ιμπεριαλισμό, ούτε για κατάκτηση εδάφους με μόνιμη κατοχή. Πρόκειται για ανοιχτή χρήση στρατιωτικής βίας με στόχο την ανατροπή κυβέρνησης και την επιβολή εξωτερικού ελέγχου επί κρίσιμων οικονομικών λειτουργιών, χωρίς τυπική κατάργηση της κρατικής υπόστασης. Για την ώρα, ο ιμπεριαλιστικός έλεγχος ασκείται χωρίς άμεση εδαφική κυριαρχία. Η εγχώρια δομή εξουσίας στη Βενεζουέλα διατηρείται τυπικά, αλλά χάνει ουσιαστικό περιεχόμενο.

Η επέμβαση παρουσιάστηκε από την Ουάσιγκτον ως πράξη «αυτοάμυνας» απέναντι σε ένα «ναρκο-τρομοκρατικό κράτος». Ταυτόχρονα, όμως, διατυπώθηκε ρητά από τον ίδιο τον Τραμπ ο στόχος της «προσωρινής διαχείρισης» της χώρας, της επανεκκίνησης της πετρελαϊκής παραγωγής και της ένταξης του ενεργειακού τομέα της Βενεζουέλας σε καθεστώς εξωτερικής επιτήρησης.

Ο στόχος δεν είναι η νομική κατάργηση της κρατικής κυριαρχίας, αλλά η πολιτική της αναστολή. Το κράτος παραμένει ως κέλυφος, ενώ οι κρίσιμες αποφάσεις — για πόρους, εξαγωγές, χρηματοδότηση και διεθνείς συναλλαγές – θα μεταφερθούν αλλού. Οι αμερικανικές εταιρείες πετρελαίου θα εκμεταλλευτούν χωρίς προσχήματα τους φυσικούς πόρους του λαού της Βενεζουέλας.

Ο ηγεμόνας έγινε ο μεγαλύτερος παίκτης

Η επέμβαση αποτελεί τη συμπύκνωση μιας πορείας που είχε ήδη διαφανεί στους εμπορικούς πολέμους των ΗΠΑ, στις ωμές απειλές ακόμη και προς συμμάχους, και στη συστηματική περιφρόνηση του διεθνούς δικαίου. Το νέο στοιχείο δεν είναι η χρήση βίας καθαυτή, αλλά η εγκατάλειψη κάθε προσχήματος συναίνεσης.

Οι ΗΠΑ δεν λειτουργούν πλέον ως παγκόσμιος ηγεμόνας που αφήνει περιθώρια κινήσεων και σε άλλους, πάντοτε βέβαια υπό τη σκέπη τους. Λειτουργούν ως ένας ακόμη γεωπολιτικός παίκτης – ο ισχυρότερος – που ασκεί ισχύ άμεσα, χωρίς την ανάγκη συναίνεσης, θεσμικής μεσολάβησης ή στοιχειώδους νομιμοποιητικής αφήγησης. Η εξήγηση δεν βρίσκεται στην ιδιοσυγκρασία του Τραμπ. Βρίσκεται στο δομικό αδιέξοδο του αμερικανικού καπιταλισμού.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να κατέχουν το κέντρο του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Το δολάριο λειτουργεί ως παγκόσμιο χρήμα, οι αμερικανικοί θεσμοί ρυθμίζουν την πρόσβαση στη ρευστότητα και οι διεθνείς συναλλαγές οργανώνονται γύρω από δολαριακά κυκλώματα.

Όμως η εγχώρια παραγωγική βάση των ΗΠΑ που στο παρελθόν στήριξε αυτή την ισχύ έχει πλέον διαβρωθεί. Για το σύνολο της οικονομίας, η αύξηση της παραγωγικότητας παραμένει χαμηλή, οι επενδύσεις ανεπαρκείς και το έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών δομικό.
Αυτό δεν οφείλεται σε εξωτερική συνωμοσία ή «αθέμιτο ανταγωνισμό». Είναι αποτέλεσμα των ίδιων των στρατηγικών επιλογών του αμερικανικού κεφαλαίου. Για δεκαετίες, οι αμερικανικές πολυεθνικές εξήγαγαν παραγωγικό κεφάλαιο, αναδιοργάνωσαν την παραγωγή σε παγκόσμια κλίμακα και μετέφεραν δραστηριότητες εκτός συνόρων.

Η κερδοφορία τους στηρίζεται πλέον στον έλεγχο άυλων δικαιωμάτων, αλυσίδων αξίας και χρηματοπιστωτικών-νομικών κατασκευών. Το κόστος πληρώθηκε στο εσωτερικό των ΗΠΑ με αποβιομηχάνιση, στάσιμους μισθούς, κοινωνική αποσύνθεση.

Οι πολιτικές απαντήσεις των αμερικανικών κυβερνήσεων στο δομικό αυτό πρόβλημα είναι ανεπαρκείς. Οι δασμοί του Τραμπ — και του Μπάιντεν — δεν ανασυγκροτούν την παραγωγική ικανότητα. Οι φοροαπαλλαγές δεν μετατρέπουν τα συσσωρευμένα κέρδη σε επενδύσεις. Οι εκκλήσεις για «επαναπατρισμό» της παραγωγής δεν αναιρούν τη λογική της παγκοσμιοποιημένης κερδοφορίας. Εκεί όπου η οικονομική πολιτική αποτυγχάνει, ενεργοποιείται ο καταναγκασμός.

Η φρενίτιδα γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη δεν αλλάζει αυτή τη συνολική εικόνα. Ούτε η χρηματιστηριακή φούσκα του ΑΙ, ούτε οι πολύ μεγάλες επενδύσεις σε δεδομένα και υπολογιστική ισχύ συνιστούν λύση στο δομικό πρόβλημα της αμερικανικής οικονομίας. Το ΑΙ δεν ανασυγκροτεί την παραγωγική βάση, δεν αντιστρέφει την αποβιομηχάνιση και δεν δημιουργεί μαζική, καλά αμειβόμενη απασχόληση. Αντίθετα, εντείνει τη συγκέντρωση κεφαλαίου, αυξάνει τις ενεργειακές και χρηματοδοτικές ανάγκες, και βαθαίνει τις ανισορροπίες τόσο στο εσωτερικό όσο και διεθνώς. Καθιστά την πολιτική και γεωπολιτική διαχείρισή της υποχώρησης της αμερικανικής ηγεμονίας ακόμη πιο ασταθή.

Το δολάριο παραμένει ο κεντρικός μηχανισμός αυτής της μορφής ιμπεριαλιστικής ισχύος, αλλά ταυτόχρονα είναι και ο βασικός περιορισμός της. Η Κίνα έχει ήδη αναδειχθεί σε παραγωγική υπερδύναμη χωρίς όμως νομισματική ηγεμονία. Παρά τη βιομηχανική της ισχύ, λειτουργεί μέσα σε δολαριακά κυκλώματα και εξαρτάται από αυτά για τη διεθνή της αναπαραγωγή.

Ο παλιός ηγεμόνας, οι Ηνωμένες Πολιτείες, δεν μπορεί πλέον να ηγεμονεύσει με τη μορφή που το έκανε μεταπολεμικά, αλλά δεν αποσύρεται. Οι ανερχόμενες δυνάμεις, όπως η Κίνα, η Ινδία, η Ρωσία, η Βραζιλία, δεν μπορούν να ανατρέψουν το σύστημα, αλλά δεν αποδέχονται μόνιμη υποταγή. Το αποτέλεσμα είναι μια παρατεταμένη μεσοβασιλεία, χωρίς σταθερούς κανόνες και χωρίς μηχανισμούς ειρηνικής διευθέτησης.

Η περίφημη διεθνής νομιμότητα

Η πλήρης παράκαμψη της διεθνούς νομιμότητας είναι οργανικό στοιχείο της σύγχρονης ιμπεριαλιστικής ισχύος. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν επιδίωξαν καμία μορφή εξουσιοδότησης, ούτε από τον ΟΗΕ, ούτε από περιφερειακούς θεσμούς, ούτε μέσω προσχηματικών νομικών διαδικασιών. Η επίκληση της «αυτοάμυνας» απέναντι σε ένα κυρίαρχο κράτος, χωρίς να έχει υπάρξει άμεση ένοπλη επίθεση, συνιστά ωμή καταστρατήγηση των κανόνων που οι ίδιες οι ΗΠΑ συνέβαλαν αποφασιστικά στη διαμόρφωσή τους μετά το 1945. Το διεθνές δίκαιο δεν καταρρέει. Απλώς παύει να δεσμεύει τον μεγάλο γεωπολιτικό παίκτη όταν παρεμποδίζει την άσκηση της ισχύος του.

Η στάση αυτή από μόνη της αποτελεί πειθαρχική επιβολή σε μικρά και μεσαία κράτη, Δεν είναι τυχαίο ότι ο Έλληνας πρωθυπουργός δήλωσε πως δεν έχει νόημα να συζητείται η νομιμότητα των αμερικανικών ενεργειών.

Η τοποθέτηση αυτή συνιστά ευθεία εγκατάλειψη της ίδιας της ελληνικής στάσης στην εξωτερική πολιτική, που τυπικά στηρίζεται στο διεθνές δίκαιο ως ασπίδα κρατικής επιβίωσης. Όταν ακόμη και η Ελλάδα αποδέχεται δημόσια ότι η νομιμότητα είναι δευτερεύουσα απέναντι στην ισχύ, τότε το διεθνές δίκαιο δεν καταλύεται μόνο από τον ηγεμόνα. Αδειάζει εκ των έσω.

Η Βενεζουέλα αποτελεί καθρέφτη της κατάστασης πραγμάτων παγκοσμίως. Πρώτα εφαρμόστηκαν οι χρηματοπιστωτικοί μηχανισμοί, δηλαδη κυρώσεις, πάγωμα περιουσιακών στοιχείων, αποκλεισμός από συστήματα πληρωμών.  Στόχος ήταν η αποσάθρωση της κρατικής ικανότητας μέσω εμπορικών ισολογισμών, όχι μέσω κατοχής. Όταν αυτή η στρατηγική δεν απέδωσε, ακολούθησε η στρατιωτική κλιμάκωση. Όχι για να εγκαθιδρυθεί αποικιακή διοίκηση, αλλά για να επιβληθούν νέοι όροι ελέγχου.

Αυτή είναι η λογική της σύγχρονης ιμπεριαλιστικής αρπαγής. Δεν επιλύει την κρίση του αμερικανικού καπιταλισμού. Την μεταθέτει προς τα έξω. Και γι’ αυτό ακριβώς καθιστά τον κόσμο πιο ασταθή και πιο επικίνδυνο.